Awaria systemu IT: co zabezpieczyć, zanim zacznie się spór z dostawcą

Olga Kosmala, radczyni prawna, ALVELIS – artykuł o zabezpieczaniu dowodów po awarii systemu IT

W sporach wdrożeniowych rzadko przegrywa się z powodu treści umowy. Znacznie częściej z powodu tego, czego nie da się już udowodnić. Poniżej: co zrobić w pierwszych godzinach awarii i które zapisy umowne decydują o wyniku. Wyjaśniam też, dlaczego postępowanie w sprawach gospodarczych nie wybacza dowodów zebranych po fakcie.

Trzy pytania przed sporem z dostawcą systemu IT

Jak kwalifikowana jest umowa wdrożeniowa?

Od odpowiedzi zależą terminy. Sądy kwalifikują umowy wdrożeniowe różnie, w zależności od tego, który element przeważa. Sąd Najwyższy w wyroku z 24 sierpnia 2007 r., V CSK 150/07, uznał umowę sprzedaży, instalacji i wdrożenia systemu, poza akcesoryjną umową serwisową, w całości za umowę o dzieło z art. 627 k.c. Umowy wdrożeniowe kwalifikuje się też jako umowy o świadczenie usług albo umowy mieszane. Rozstrzyga treść konkretnej umowy, a nie jej tytuł. Konsekwencja jest wymierna: roszczenia z umowy o dzieło przedawniają się z upływem dwóch lat od oddania dzieła. Jeżeli dzieło nie zostało oddane, termin ten liczy się od dnia, w którym zgodnie z umową miało być oddane (art. 646 k.c.). Dotyczy to także roszczenia o naprawienie szkody za nienależyte wykonanie takiej umowy (uchwała Sądu Najwyższego z 15 października 2024 r., III CZP 19/24). Przy roszczeniach związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, dla których nie ma przepisu szczególnego, obowiązuje termin trzyletni (art. 118 k.c.). Różnica jednego roku bywa różnicą między sprawą a jej brakiem.

Czy system został odebrany?

Odbiór nie wymaga szczególnej formy. Może nastąpić przez czynności faktyczne: zlecanie poprawek, zapłatę kolejnej transzy, a przede wszystkim produkcyjne korzystanie z systemu. To przesuwa sprawę między dwoma reżimami. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 9 maja 2019 r. (I AGa 192/18) rozpoznawał spór o wdrożenie systemu. Kilka z ponad trzydziestu modułów działało niepoprawnie, a dwóch elementów w ogóle nie dostarczono. Skoro zamawiający przyjął system i z niego korzystał, sąd przyjął, że może być mowa co najwyżej o nienależytym wykonaniu zobowiązania, a nie o jego niewykonaniu. Wiąże się to ze wszystkimi konsekwencjami dla zakresu roszczeń. Zamawiający, który miesiącami pracuje na wadliwym systemie, buduje w ten sposób dowód przeciwko sobie. Z systemu można korzystać, ale równolegle trzeba dokumentować zastrzeżenia.

Z odbiorem wiąże się jeszcze jedna pułapka, o której w sporach IT mówi się rzadko. Jeżeli umowę kwalifikuje się jako umowę o dzieło, do odpowiedzialności za wady stosuje się odpowiednio przepisy o rękojmi przy sprzedaży (art. 638 § 1 k.c.), a więc także art. 563 k.c. W obrocie między przedsiębiorcami zamawiający traci uprawnienia z rękojmi, jeżeli nie zbadał rzeczy w czasie i w sposób przyjęty przy rzeczach tego rodzaju i nie zawiadomił niezwłocznie o wadzie. Gdy wada wyszła na jaw później, traci te uprawnienia, jeżeli nie zawiadomił niezwłocznie po jej stwierdzeniu. Do zachowania terminu wystarczy wysłanie zawiadomienia. Zgłoszenie wady „przy okazji”, w komunikatorze, bez daty i bez opisu, może tego wymogu nie spełnić.

Czy umowa zawiera umowę dowodową?

Umowa wdrożeniowa może zawierać umowę dowodową w rozumieniu art. 4589 k.p.c., czyli porozumienie o wyłączeniu określonych dowodów w sprawach z danego stosunku prawnego powstałego na podstawie umowy. Zawiera się ją na piśmie pod rygorem nieważności albo ustnie przed sądem; umowa dowodowa zawarta pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu jest nieważna. Sąd nie dopuści z urzędu dowodu wyłączonego taką umową. Fakty, które miały być wykazane wyłączonymi dowodami, może ustalić na podstawie twierdzeń stron, biorąc pod rozwagę całokształt okoliczności sprawy. Jeżeli wyłączono dowód z opinii biegłego, wykazanie wadliwości systemu staje się bardzo trudne.

Dlaczego w sporze gospodarczym liczą się pierwsze godziny awarii

W postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych działają trzy reguły, które wzajemnie się wzmacniają. Art. 4585 k.p.c.: powód powołuje wszystkie twierdzenia i dowody w pozwie, a pozwany w odpowiedzi na pozew. Spóźnione twierdzenia i dowody podlegają pominięciu, chyba że strona uprawdopodobni, że ich powołanie nie było wcześniej możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później. Wtedy ma na to dwa tygodnie. Art. 45811 k.p.c.: czynność, z którą prawo łączy nabycie, utratę lub zmianę uprawnienia, może być wykazana tylko dokumentem w rozumieniu art. 773 k.c. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy strona wykaże, że nie może przedstawić dokumentu z przyczyn od niej niezależnych. Art. 45810 k.p.c.: dowód z zeznań świadków sąd dopuszcza dopiero wtedy, gdy po wyczerpaniu innych środków dowodowych lub w ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia.

Z tych reguł wynika, że materiał dowodowy powstaje w trakcie awarii. W procesie można go już tylko złożyć. Log, który został nadpisany, nie wraca. Ustalenie poczynione podczas nienagranej rozmowy telefonicznej nie jest dokumentem. Zeznania inżyniera, który wszystko pamięta, to dowód ostatniej kolejności.

Te reguły mogą się zmienić. W wykazie prac Rady Ministrów figuruje obszerny projekt nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego (UD261). Przewiduje on między innymi nową konstrukcję zarzutu potrącenia oraz korekty w postępowaniu w sprawach gospodarczych. Projektodawca krytycznie ocenia samo istnienie tego postępowania odrębnego, ale jego całościową przebudowę odłożył do kolejnego etapu prac. Projekt nie trafił jeszcze do Sejmu. Do czasu wejścia zmian w życie obowiązują zasady opisane powyżej. Wymóg dokumentowania awarii na bieżąco nie zniknie przy żadnym kształcie procedury.

Co zrobić w pierwszych 48 godzinach awarii systemu IT

Zabezpieczenie stanu systemu

  • Wyjąć poza rotację logi systemowe i aplikacyjne z okresu awarii, logi integracji, zrzuty monitoringu i metryki wydajnościowe. Kopia powinna trafić na nośnik poza środowiskiem, z zapisem daty jej wykonania.
  • Wstrzymać nadpisywanie kopii zapasowych z okresu awarii jedną pisemną instrukcją do zespołu.
  • Utrwalić konfigurację środowiska sprzed napraw. Jeżeli naprawy będą prowadzone na produkcji, to jedyny moment, w którym da się zapisać stan wyjściowy.
  • Zabezpieczyć zgłoszenia z systemu ticketowego wraz z metadanymi dotyczącymi dat, statusów i osób.

Utrwalenie stanowisk stron

  • Przejść na komunikację pisemną. Po każdej rozmowie jedno podsumowanie mailem: co ustalono oraz kto odpowiada za wykonanie ustaleń i w jakim terminie. Nawet bez odpowiedzi drugiej strony ma to wartość dowodową.
  • Formalnie zgłosić wady w trybie i terminach przewidzianych umową. Brak takiego zgłoszenia bywa samodzielną przyczyną oddalenia roszczeń.

Decyzje prawne

  • Rozważyć wniosek o zabezpieczenie dowodu (art. 310 k.p.c.). Można go złożyć przed wszczęciem postępowania, zarówno gdy zachodzi obawa, że przeprowadzenie dowodu stanie się niewykonalne lub zbyt utrudnione, jak i gdy z innych przyczyn zachodzi potrzeba stwierdzenia istniejącego stanu rzeczy. Opłata wynosi 100 zł (art. 23 pkt 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych); realnym kosztem jest przygotowanie wniosku. W sporach IT to narzędzie bywa pomijane.
  • Płatności nie należy wstrzymywać odruchowo. Podstawy istnieją, m.in. art. 488 § 2 i art. 490 k.c., ale ich zastosowanie zależy od konstrukcji umowy i etapu wykonania. Bezpodstawne wstrzymanie zapłaty uruchamia odsetki i rekompensatę z ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych. Zarzut potrącenia w procesie jest ograniczony (art. 2031 k.p.c.): co do zasady do wierzytelności z tego samego stosunku prawnego. Wierzytelność z innego stosunku może być jego podstawą tylko wtedy, gdy jest niesporna, gdy została stwierdzona prawomocnym orzeczeniem sądu, orzeczeniem sądu polubownego, ugodą zawartą przed sądem lub sądem polubownym albo zatwierdzoną przez sąd ugodą zawartą przed mediatorem, a także gdy jest uprawdopodobniona dokumentem potwierdzającym jej uznanie przez powoda. Zarzut trzeba podnieść najpóźniej przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy albo w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym wierzytelność pozwanego stała się wymagalna, i to wyłącznie w piśmie procesowym.

Zapisy umowy wdrożeniowej, które decydują o sporze

Kary umowne

Karę umowną można zastrzec wyłącznie na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego (art. 483 § 1 k.c.). Należy się w zastrzeżonej wysokości bez względu na wysokość szkody, a żądanie odszkodowania przenoszącego karę jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy strony tak postanowiły (art. 484 § 1 k.c.). Dłużnik może żądać jej zmniejszenia, jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo kara jest rażąco wygórowana (art. 484 § 2 k.c.). Rozróżnienie kary za zwłokę i kary za opóźnienie ma praktyczne znaczenie. Pierwsza wymaga okoliczności, za które dłużnik odpowiada. Druga ma działać niezależnie od winy, ale jej skuteczność w takim kształcie bywa kwestionowana. W sprawie I AGa 192/18 roszczenie o karę zastrzeżoną za zwłokę upadło między innymi dlatego, że zamawiający nie wykazał zawinionego opóźnienia dostawcy. Przy redagowaniu umowy wybór między tymi konstrukcjami przesądza o rozkładzie ryzyka.

Ograniczenie odpowiedzialności

Limity kwotowe i wyłączenie utraconych korzyści są co do zasady dopuszczalne. Art. 361 § 2 k.c. przewiduje pełne naprawienie szkody „w braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy”, a art. 473 § 1 k.c. dopuszcza umowne kształtowanie odpowiedzialności. Granicą bezwzględną jest art. 473 § 2 k.c.: nieważne jest zastrzeżenie, że dłużnik nie będzie odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną wierzycielowi umyślnie. Skuteczność limitów przy rażącym niedbalstwie pozostaje przedmiotem sporu w doktrynie.

Odpowiedzialność za podwykonawców

Art. 474 k.c.: dłużnik odpowiada jak za własne działanie za działania i zaniechania osób, z których pomocą wykonuje zobowiązanie oraz którym jego wykonanie powierza. W realiach wdrożeń opartych na usługach chmurowych i podwykonawcach przepis ten ma duże znaczenie praktyczne, a w umowach próbuje się ograniczać jego działanie.

Prawa do kodu źródłowego i zmiana dostawcy

Samo wdrożenie systemu nie przenosi autorskich praw majątkowych do oprogramowania. Ustawa pozwala bez zgody uprawnionego na czynności niezbędne do korzystania z programu zgodnie z jego przeznaczeniem, w tym na poprawianie błędów, ale tylko jeżeli umowa nie stanowi inaczej (art. 75 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Nie obejmuje to rozwoju systemu. Bez licencji obejmującej rozwój i modyfikacje, bez dokumentacji i bez dostępu do kodu źródłowego zmiana dostawcy napotyka barierę prawną, niezależnie od bariery technicznej. Dekompilacja tego nie zastępuje. Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 6 października 2021 r. (C-13/20, Top System) dopuścił ją w zakresie niezbędnym do poprawienia błędów wpływających na działanie programu, z poszanowaniem warunków przewidzianych w umowie. Poza tym jest dopuszczalna w wąskim celu uzyskania informacji niezbędnych do współdziałania programów (art. 75 ust. 2 pkt 3 tej ustawy). Rozwoju systemu nie obejmuje żaden z tych wyjątków. Depozyt kodu źródłowego (escrow) nie jest odrębnie uregulowany w ustawie; działa w takim zakresie, w jakim zostanie skonstruowany umownie.

Podsumowanie

W sporze wdrożeniowym liczy się to, co strona potrafi wykazać dokumentem złożonym w pierwszym piśmie procesowym. Dlatego w pierwszych godzinach awarii najbardziej wartościową czynnością jest utrwalenie stanu, a następnie zadbanie o to, żeby ten zapis przetrwał kolejne dwa lata.

Zajmuję się audytem umów wdrożeniowych przed ich podpisaniem oraz wsparciem w zabezpieczaniu dowodów po awarii. W pierwszych dniach po zdarzeniu ustalam, co zabezpieczyć, co zgłosić i w jakim trybie. Zakres usług: specjalizacje ALVELIS

Olga Kosmala, radczyni prawna, ALVELIS Bądkowska Jagodziński Kosmala. Zajmuje się umowami IT i outsourcingiem ICT, w tym w sektorze finansowym, oraz postępowaniami sądowymi z udziałem instytucji finansowych. Więcej: profil Olgi Kosmali

Stan prawny na 27 października 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.

Podstawa prawna: art. 773, 118, 361, 473, 474, 483, 484, 488, 490, 563, 627, 638, 646 k.c.; art. 2031, 310, 4585, 4589, 45810, 45811 k.p.c.; art. 23 pkt 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych; art. 75 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych; ustawa o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych; wyrok SN z 24 sierpnia 2007 r., V CSK 150/07; uchwała SN z 15 października 2024 r., III CZP 19/24; wyrok SA w Białymstoku z 9 maja 2019 r., I AGa 192/18; wyrok TSUE z 6 października 2021 r., C-13/20.

r.pr. Olga Kosmala

Radczyni prawna doradzająca przedsiębiorcom w obszarze nowych technologii, umów IT i cyberbezpieczeństwa. Przygotowuje i negocjuje m.in. umowy wdrożeniowe, utrzymaniowe i licencyjne oraz wspiera organizacje w dostosowaniu relacji z dostawcami ICT do wymagań DORA, NIS2/KSC i innych regulacji dotyczących odporności cyfrowej. Ma doświadczenie w obsłudze sektora finansowego, tworzeniu dokumentacji regulacyjnej i kontaktach z KNF.

Artykuł ma charakter informacyjny i odzwierciedla stan prawny na dzień publikacji. Nie stanowi porady prawnej.

Masz pytania dotyczące swojej sytuacji? Skontaktuj się z nami.

Sklep z publikacjami prowadzi Kancelaria Radcy Prawnego Olga Kosmala, ul. Kościuszki 82/6, 61-715 Poznań, NIP 7722392680, e-mail: sklep@alvelis.pl, tel.: 533 519 312. Regulamin sklepu · Polityka prywatności sklepu

Płatności obsługuje Przelewy24: Apple Pay, Google Pay, BLIK, Visa, Mastercard i przelewy bankowe